DOCHODZENIE ROSZCZEŃ ALIMENTACYJNYCH ZA GRANICĄ NA PODSTAWIE KONWENCJI LUGAŃSKIEJ I KONWENCJI HASKIEJ


W 2000 roku zostały ogłoszone w Dzienniku Ustaw teksty dwu konwencji wielostronnych mających istotne znaczenie dla dochodzenia roszczeń alimentacyjnych za granicą: Konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzona w Lugano dnia 16 września 1988 r.1, która weszła w życie w stosunku do Polski dnia 1 lutego 2000 r. oraz Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń odnoszących się do obowiązków alimentacyjnych, sporządzona w Hadze dnia 2 października 1973 r.2, która weszła w życie w stosunku do Polski dnia 1 lipca 1996 r.3

Niniejsze opracowanie zawiera omówienie podstawowych zagadnień związanych z dochodzeniem roszczeń alimentacyjnych za granicą na podstawie wyżej wymienionych konwencji4. W związku z tym, że niektóre państwa są stronami obu tych konwencji w końcowej części omawiam stosunek zachodzący między tymi dwoma aktami prawnymi.

I. Konwencja lugańska

Konwencja lugańska obowiązuje w 18-tu państwach Europy Zachodniej5 i w Polsce. Zasadniczym celem konwencji jest wzmocnienie ochrony prawnej osób zamieszkałych na terytoriach tych państw. Celowi temu służy unormowanie w konwencji zagadnień jurysdykcji, ułatwienie uznawania orzeczeń i wprowadzenie sprawnego postępowania zapewniającego wykonywanie orzeczeń.

Konwencja ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych (art. 1 ust. 1), z tym że kategorie spraw do których konwencja nie ma zastosowania zostały wymienione w art. 1 ust. 2. Konwencja nie ma zastosowania m.in. do wielu spraw z zakresu prawa rodzinnego (art. 1 ust. 2 pkt 1). Nie budzi jednak wątpliwości, że sprawy o alimenty są objęte zakresem przedmiotowym konwencji; wynika to wprost z art. 5 pkt 2.

Konwencja lugańska zawiera unormowanie trzech zasadniczych zagadnień: jurysdykcji, uznawania orzeczeń i ich wykonywania, które w tej kolejności zostaną omówione.

1. Jurysdykcja

A) Jurysdykcja ogólna

Zgodnie z zasadą ogólną wyrażoną w art. 2 ust. 1, osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa, które jest stroną konwencji lugańskiej, mogą być pozywane przed sądy tego państwa. Z omawianego punktu widzenia nie ma znaczenia obywatelstwo osoby pozwanej. Osoba mająca miejsce zamieszkania w państwie będącym stroną konwencji lugańskiej może być pozwana przed sądy tego państwa niezależnie od tego czy ma obywatelstwo państwa, w którym zamieszkuje, czy jest obywatelem innego państwa będącego stroną konwencji, czy też ma obywatelstwo państwa trzeciego.

W świetle powyższej zasady jurysdykcja przysługuje sądom państwa, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania. Zasada ta dotyczy tylko sytuacji, gdy miejsce zamieszkania pozwanego znajduje się w państwie, które jest stroną konwencji.

Jak z powyższego wynika osoba zamieszkała w Polsce może dochodzić alimentów od osoby zamieszkałej w jednym z 18-tu państw Europy Zachodniej przed sądami tego państwa, w którym ma miejsce zamieszkania pozwany.

B) Jurysdykcja szczególna dla roszczeń alimentacyjnych dochodzonych samodzielnie

W drodze wyjątku od zasady określonej w art. 2 ust. 1, istnieje możliwość pozwania osoby zamieszkałej w państwie będącym stroną Konwencji, przed sądy innego państwa, które jest także stroną konwencji lugańskiej (art. 3 ust. 1). Możliwość taka istnieje m.in. w wypadku jurysdykcji szczególnej (art. 5 - 6a).

Z punktu widzenia naszego przedmiotu zainteresowania znaczenie ma jedynie jurysdykcja szczególna określona w art. 5 pkt 2 dotycząca spraw alimentacyjnych. Zgodnie z tym przepisem istnieje możliwość wytoczenia powództwa przed sąd tego państwa, w którym uprawniony do alimentów ma miejsce zamieszkania6 lub zwykłego pobytu7. Wprowadzenie oprócz łącznika zamieszkania - możliwości oparcia jurysdykcji na miejscu zwykłego pobytu osoby uprawnionej ma na celu stworzenie możliwości wytoczenia powództwa w państwie, w którym osoba ta wprawdzie nie ma miejsca zamieszkania, lecz zazwyczaj tam przebywa i w związku z tym wytoczenie powództwa przed sąd tego państwa będzie dla niej z reguły najdogodniejsze.

Jurysdykcja określona w art. 5 pkt 2 nie wyłącza możliwości wytoczenia powództwa przed sąd państwa, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania (art. 2 ust. 1): por. art. 3 ust. 1. Znaczenie jurysdykcji szczególnej polega na tym, że to powód ma możliwość wyboru sądu, do którego zostanie wniesiony pozew.

W wypadku, gdy osoba uprawniona do alimentów ma miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu w Polsce, a osoba, która ma być pozwana zamieszkuje w innym państwie, które jest stroną konwencji lugańskiej, powód może wytoczyć powództwo przed sądem zagranicznym na podstawie art. 2 ust. 1, lub przed sądem polskim na podstawie art. 5 pkt 28. W wypadku wyboru pierwszej drogi powód, który uzyska zagraniczne orzeczenie zasądzające alimenty nie będzie zmuszony do zainicjowania drugiego postępowania tj. postępowania o zezwolenie na wykonanie orzeczenia, oczywiście przy założeniu, że egzekucja z majątku dłużnika w tym państwie będzie skuteczna9. W drugim wypadku wierzyciel będzie musiał inicjować dwa postępowania: jedno przed sądem krajowym o zasądzenie alimentów i drugie przed sądem państwa, w którym znajduje się majątek dłużnika - o zezwolenie na wykonanie orzeczenia. Generalnie wydaje się, że wybór drugiej spośród tych możliwości będzie dla osoby uprawnionej bardziej dogodny. Ocena ta wynika z tego, że sytuacja powoda przed sądem krajowym będzie lepsza niż przed sądem zagranicznym (uwzględnienia wymaga jednak czas trwania takiego postępowania!), a ponadto, że postępowanie o zezwolenie na wykonanie orzeczenia według konwencji lugańskiej jest na ogół sprawne.

C) Jurysdykcja szczególna dla roszczeń alimentacyjnych dochodzonych w sprawach dotyczących statusu osobowego

Art. 5 pkt 2 konwencji zawiera ponadto drugi człon, który nie został dotychczas omówiony. O ile pierwszy człon tego punktu obejmował sytuację gdy roszczenie alimentacyjne było dochodzone samodzielnie, to drugi człon art. 5 pkt 2 dotyczy sytuacji gdy sprawa alimentacyjna jest rozpoznawana „łącznie ze sprawą dotyczącą statusu osoby”. W wypadku postępowania przed sądem polskim roszczenia alimentacyjne mogą być dochodzone w postępowaniu o rozwód (art. 58 § 1 i 60 § 1 i 2 krio oraz 444 k.p.c.), separację (art. 613 i 614 § 4 krio, art. 444 k.p.c.), unieważnienie małżeństwa (art. 21 krio, art. 451 k.p.c.), ustalenie ojcostwa (art. 143 krio, art. 458 § 2 k.p.c.) i rozwiązanie przysposobienia (art. 125 §1 krio). W opisanych wyżej sytuacjach sprawa alimentacyjna może być rozpoznawana przez sąd, który ma jurysdykcję do rozpoznawania sprawy dotyczącej statusu osoby. Oceny istnienia jurysdykcji dokonuje się na podstawie prawa wewnętrznego tego państwa. Art. 5 pkt 2 in fine zawiera jednak jeden wyjątek od opisanej wyżej zasady zgodnie z którą roszczenia alimentacyjne mogą być dochodzone w toku postępowania dotyczącego statusu osoby, jeżeli sąd tego państwa posiada na podstawie własnego prawa jurysdykcję w zakresie orzekania o statusie osoby. Otóż art. 5 pkt 2 nie uzasadnia omawianej jurysdykcji, jeżeli opiera się ona wyłącznie na obywatelstwie jednej ze stron.

Przechodząc na grunt rozważań dotyczących prawa polskiego przypomnieć należy, że jurysdykcja w sprawach o rozwód, separację i unieważnienie małżeństwa uregulowana jest w art. 1100 k.p.c., a w sprawach o ustalenie ojcostwa i rozwiązania przysposobienia - w art. 1101 k.p.c. Przepisy art. 1100 i 1101 k.p.c. oparte są na takich samych zasadach; zarówno art. 1100 § 1, jak i art. 1101 § 1 k.p.c. stanowią, że dla przyjęcia jurysdykcji w omawianych sprawach wystarczające jest obywatelstwo polskie jednej ze stron.

W świetle powyższego, jeżeli okazałoby się, że podstawą ustalenia jurysdykcji jest art. 1100 § 1 lub art. 1101 § 1 k.p.c. dlatego, że tylko jedna strona ma obywatelstwo polskie i że żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania ani zwykłego pobytu w Polsce, należałoby uznać, że sąd rozpoznający sprawę główną nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy alimentacyjnej. Takie rozstrzygnięcie wydaje się oczywiste na tle art. 5 pkt 2.

Powstaje jednak inne pytanie, mianowicie czy sąd może rozstrzygać o roszczeniach alimentacyjnych, jeżeli wprawdzie nadal podstawą jurysdykcji jest art. 1100 § 1 lub art. 1101 § 1 k.p.c., lecz np. druga strona ma także obywatelstwo polskie lub jeżeli jedna ze stron mieszka w Polsce. W takich wypadkach jurysdykcja nie jest jeszcze uzasadniona na podstawie art. 1100 § 2 i 3 oraz art. 1101 § 2 i 3; wprawdzie sprawa należy do jurysdykcji na podstawie art. 1100 § 1 lub art. 1101 § 1 k.p.c., lecz wykazuje ona znacznie ściślejszy związek z Polską aniżeli tylko w wypadku obywatelstwa polskiego jednego z małżonków. Pytanie sprowadza się więc do ustalenia, czy art. 5 pkt 2 in fine mówiąc o jurysdykcji opartej jedynie na obywatelstwie jednej ze stron dotyczy treści normy jurysdykcyjnej, która uznaje za wystarczające obywatelstwo polskie jednej ze stron, czy też dotyczy konkretnego stanu faktycznego, w którym związek sprawy z danym państwem sprowadza się do obywatelstwa danego państwa przez jedną tylko ze stron. Sprawa ta nie jest jednoznaczna, lecz skłonić należałoby się do drugiego punktu widzenia. Oznaczałoby to, że sąd polski, przed którym toczy się postępowanie w sprawie dotyczącej statusu osoby posiada jurysdykcję do rozpoznawania sprawy alimentacyjnej, chyba, że związek tej sprawy z terytorium Polski ogranicza się tylko do tego, że jedna ze stron ma obywatelstwo polskie. Jeżeli obie strony mają obywatelstwo polskie, jak również jeżeli wprawdzie tylko jedna ze stron ma obywatelstwo polskie, ale ta lub druga strona zamieszkuje (ewentualnie ma miejsce zwykłego pobytu) w Polsce należałoby przyjąć, że wymaganie z art. 5 pkt 2 in fine jest spełnione i możliwe jest dochodzenie roszczeń alimentacyjnych.

D) Jurysdykcja w wypadkach, gdy pozwany ma miejsce zamieszkania w innych państwach

Zarówno art. 2 ust. 1, jak również art. 5 pkt 2 nie określają jurysdykcji w wypadku, gdy osoba pozwana nie ma miejsca zamieszkania w państwie będącym stroną konwencji lugańskiej. W takich sytuacjach jurysdykcja sądów jest określona przez prawo wewnętrzne każdego z państw (art. 4 ust. 1), oczywiście o ile w konkretnym wypadku nie ma zastosowania umowa międzynarodowa zawierająca normy jurysdykcyjne. Przeciwko pozwanemu nie mającemu zamieszkania w żadnym z państw będących stronami konwencji lugańskiej, każda osoba mająca miejsce zamieszkania w Polsce, niezależnie od posiadanego obywatelstwa, może wytoczyć powództwo o alimenty przed sądem polskim w oparciu o normy jurysdykcyjne zawarte w art. 1103 k.p.c. (art. 4 ust. 2). Łącznikami uzasadniającymi jurysdykcję mogą być: pobyt pozwanego w Polsce w chwili doręczenia pozwu (pkt 1), miejsce położenia majątku pozwanego w Polsce (pkt 2), miejsce powstania lub wykonania zobowiązania w Polsce (pkt 3).

E) Jurysdykcja na podstawie porozumienia między stronami

Konwencja lugańska dopuszcza możliwość zawierania przez strony umowy, na mocy której może nastąpić wybór sądu państwa będącego stroną konwencji, który będzie posiadać jurysdykcję do rozpoznania sporu; sąd taki będzie miał jurysdykcję wyłączną (art. 17 ust. 1). Konwencja stawia jednak wymagania aby co najmniej jedna ze stron miała zamieszkania w państwie będącym stroną konwencji oraz aby umowa była zawarta w formie pisemnej, w formie ustnej potwierdzonej na piśmie lub w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami.

F) Jurysdykcja w sprawach dotyczących środków tymczasowych, w tym zabezpieczających

Zgodnie z art. 24 konwencji orzeczenie w przedmiocie stosowania środków tymczasowych, włącznie ze środkami zabezpieczającymi może być wydane także przez sąd tego państwa (lub sądy tych państw), który zgodnie z konwencją nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy głównej10.

Przepis ten posiada bardzo istotne znaczenie także w sprawach o roszczenia alimentacyjne. Oznacza on bowiem, że strona, która nie chce występować z wnioskiem o zabezpieczenie powództwa przed sądem, przed którym toczy się postępowanie, a nie chce występować z takim wnioskiem bo w danym państwie nie istnieje realna możliwość zabezpieczenia powództwa, np. z tej przyczyny, że pozwany nie ma tu majątku, może wystąpić z takim wnioskiem do sądu innego państwa, w którym istnieje majątek pozwanego. Z wnioskiem o zabezpieczenie można wystąpić także przed wszczęciem postępowania w sprawie głównej.

O tym jaki rodzaj środka tymczasowego może być zastosowany w konkretnej sprawie decyduje prawo wewnętrzne państwa, w którym został przedstawiony wniosek.

G) Czasowy zakres zastosowania przepisów jurysdykcyjnych

Zgodnie z art. 54 ust. 1 przepisy konwencji lugańskiej, w tym również przepisy dotyczące jurysdykcji, mają zastosowanie tylko do takich powództw, które zostały wytoczone po wejściu w życie konwencji w „państwie pochodzenia”, tj. w państwie, w którym wytoczone zostało powództwo.

W związku z tym, że konwencja lugańska weszła w życie wobec Polski w dniu 1 lutego 2000 r.; przepisy jurysdykcyjne tej konwencji mają zastosowanie do powództw wniesionych do sądów polskich poczynając od wyżej wymienionej daty.

Przy określeniu daty wytoczenia powództwa powstaje kwestia czy pojęcie to powinno być poddane wykładni autonomicznej, czy też właściwe w tym zakresie jest prawo państwa, przed którego sądem wszczęto postępowanie. Otóż wydaje się, że brak jest podstaw do przyjęcia, że pojęcie „daty wytoczenia powództwa” może być określane autonomicznie na potrzeby konwencji lugańskiej. W tej sytuacji, gdy postępowanie toczy się przed sądem polskim zachodzić będzie podstawa do przyjęcia, że miarodajne jest w tym zakresie polskie prawo procesowe, które datę wytoczenia powództwa wiąże z datą wniesienia pozwu.

Jeżeli więc wniesienie pozwu nastąpiło nie wcześniej niż 1 lutego 2000 r., podstawą ustalenia jurysdykcji powinny być przepisy konwencji lugańskiej.

Przypomnienia wymaga, że tekst konwencji lugańskiej został ogłoszony w Dzienniku Ustaw dopiero w dniu 18 lutego 2000 r. i dopiero od tej daty mógł być stosowany przez sądy11. Nie można wykluczyć sytuacji, że w okresie pomiędzy wejściem w życie konwencji a datą jej ogłoszenia - sądy polskie przyjęły istnienie jurysdykcji do orzekania o roszczeniach alimentacyjnych dochodzonych w sprawach dotyczących statusu osobowego, w sytuacji gdy jurysdykcja, w odniesieniu do tej ostatniej kwestii była oparta wyłącznie na obywatelstwie polskim jednej ze stron, a zatem wówczas - gdy w świetle art. 5 pkt 2 brak było jurysdykcji sądów polskich.

2. Uznawanie orzeczeń za granicą

Na podstawie art. 26 ust. 1 konwencji można stwierdzić, że zasadą jest, że orzeczenia w rozumieniu art. 25, wydane w państwie będącym stroną konwencji są uznawane we wszystkich pozostałych państwach będących stronami konwencji, przy czym uznanie następuje z mocy prawa, bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania o uznanie.

Uznaniu podlegają także orzeczenia zasądzające, z tym jednak zastrzeżeniem, że ich uznanie nie obejmuje wykonalności. Uznanie orzeczenia wywołuje natomiast inne skutki, zwłaszcza stwarza stan powagi rzeczy osądzonej co oznacza, że w wypadku uznania za granicą orzeczenia sądu polskiego zasądzającego alimenty, nie jest dopuszczalne ponowne wytoczenie w tych państwach powództwa w tej samej sprawie i pomiędzy tymi samymi stronami12.

Wypadki, w których orzeczenie nie podlega uznaniu są wskazane w art. 2713. Podkreślić jednak należy, że z art. 26 ust. 1 wynika domniemanie uznania.

3. Wykonywanie orzeczeń za granicą

W wypadku wydania przez sąd polski orzeczenia zasądzającego alimenty, jak również w wypadku wydania zarządzenia tymczasowego, które objęte jest także definicją orzeczenia zawartą w art. 2514 wykonalność takiego orzeczenia w innym państwie będącym stroną konwencji lugańskiej, w którym znajduje się majątek dłużnika, uzależniona jest od stwierdzenia jego wykonalności przez sąd tego państwa (art. 31 ust. 1)15.

Podstawowym warunkiem zezwolenia na wykonanie orzeczenia sądu w innym państwie jest wykonalność orzeczenia w państwie, w którym zostało wydane.

Postępowanie w omawianym przedmiocie podlega wszczęciu na wniosek uprawnionego, którym z reguły jest strona postępowania, która wygrała proces. Wnioskodawca może wnosić o zezwolenie na wykonanie orzeczenia w całości lub w określonej części (art. 42 ust. 2).

A) Wniosek o zezwolenie na wykonanie orzeczenia

Strona, która występuje o wykonanie orzeczenia za granicą zobowiązana jest do przedstawienia wniosku zawierającego żądanie wykonania orzeczenia na terytorium określonego państwa. Do wniosku należy dołączyć dokumenty wymienione w art. 46 i 47 konwencji tj.: uwierzytelniony odpis orzeczenia (art. 46 pkt 1) zawierający stwierdzenie jego wykonalności w państwie, w którym zostało wydane oraz dowód doręczenia orzeczenia drugiej stronie (art. 47 pkt 1)16. Od obowiązku złożenia wyżej wymienionych dokumentów Konwencja nie zawiera wyjątku (por. art. 48 ust. 1).

W wypadku gdy wnosi się o zezwolenie na wykonanie orzeczenia zaocznego do wniosku należy ponadto załączyć uwierzytelniony odpis dokumentu stwierdzającego, że pozew został doręczony pozwanemu (art. 46 pkt 2). Wnioskodawca powinien również przedstawić dokumenty, z których będzie wynikało, że w postępowaniu przed sądem polskim korzystał ze zwolnienia od kosztów sądowych (dokumentem takim będzie np. poświadczenie sędziego) oraz, że ustanowiono dla niego adwokata (np. odpis postanowienia sądu); art. 47 pkt 2.

Przedstawienie przez wnioskodawcę dokumentów stwierdzających, że korzystał przed sądem polskim ze zwolnienia od kosztów sądowych i że ewentualnie ustanowiono dla niego adwokata ma istotne znaczenie dla jego sytuacji procesowej przed sądem zagranicznym. W postępowaniu przed sądem pierwszej instancji o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu polskiego będzie bowiem korzystał w zakresie zwolnienia od kosztów i możliwości ustanowienia adwokata „z najbardziej dogodnego traktowania” jakie przewiduje prawo państwa, w którym toczy się postępowanie (art. 44). W tej sytuacji postulować należy, aby we wniosku zamieszczono żądanie zwolnienia od kosztów i ewentualnie ustanowienia adwokata. Podkreślenia wymaga, że na ogólnych zasadach przewidzianych w prawie państwa, w którym toczy się postępowanie, wnioskodawca może żądać ustanowienia adwokata, chociaż nie korzystał z tej formy pomocy przed sądem polskim jak również w postępowaniu wywołanym wniesieniem środka zaskarżenia (por. art. 33 ust. 1).

Na sytuację procesową wnioskodawcy ma również wpływ okoliczność, że zgodnie z art. 45 konwencji lugańskiej nie można obciążyć go obowiązkiem wpłacenia kaucji (depozytu) na zabezpieczenie kosztów procesu.

Jeżeli dokumenty wymienione powyżej, o których mowa w art. 46 pkt 2 i w art. 47 pkt 2, nie zostały przedstawione przy wniosku, sąd do którego złożono wniosek, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, ma możliwość podjęcia różnych rozstrzygnięć, tj. może wyznaczyć wnioskodawcy określony termin do ich złożenia, może uznać za wystarczające złożone dokumenty, które mają charakter równorzędny lub też może zwolnić wnioskodawcę od ich przedstawienia (art. 48 ust. 1).

Wprawdzie zgodnie z treścią art. 48 ust. 2 wnioskodawca nie ma bezwzględnego obowiązku przedstawienia tłumaczenia wniosku i dokumentów z art. 46 i 47, lecz obowiązek taki powstanie z chwilą gdy z żądaniem takim wystąpi sąd. W tej sytuacji postulować należy, aby wnioskodawca dołączył już do wniosku tłumaczenie na język urzędowy państwa, w którym ma być wszczęte postępowanie, zarówno wniosku jak i załączników. Tłumaczenie powinno być sporządzone przez tłumacza przysięgłego.

Wskazane wyżej dokumenty, jak również pełnomocnictwo procesowe, jeżeli wnioskodawca ustanowił pełnomocnika, są zwolnione od obowiązku legalizacji (art. 49).

Stosownie do treści art. 33 ust. 2 konwencji lugańskiej wnioskodawca jest zobowiązany do wskazaniu we wniosku adresu dla doręczeń, mieszczącego się w okręgu sądu, który ma rozpoznawać sprawę, ewentualnie do wskazania pełnomocnika do doręczeń. Z uwagi na to, że obowiązek ten wynika wprost z konwencji, wnioskodawca powinien dostosować się do tego wymagania, bowiem nie wywiązanie się z niego może doprowadzić do pozostawienia w aktach sprawy - ze skutkiem doręczenia - pism przeznaczonych dla wnioskodawcy. Także więc z tego powodu istotne jest aby wniosek i załączniki do niego odpowiadały wymaganiom konwencji. W wielu wypadkach dostosowanie się do obowiązku wynikającego z art. 33 ust. 2 może przysparzać trudności. Z drugiej jednak strony opisany mechanizm ma na celu usprawnienie i przyśpieszenie postępowania, co w pierwszym rzędzie jest właśnie w interesie wnioskodawcy.

B) Postępowanie o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego

Określenie sądów pierwszej instancji poszczególnych państw mających właściwość rzeczową do rozpoznania wniosków o zezwolenie na wykonanie orzeczenia nastąpiło w art. 32 ust. 1 konwencji. Natomiast unormowanie dotyczące właściwości miejscowej zawarte jest w art. 32 ust. 2. Zgodnie z tym przepisem właściwy miejscowo jest sąd, w którego okręgu dłużnik ma miejsce zamieszkania. W wypadku gdy dłużnik nie ma miejsca zamieszkania w państwie, w którym wnosi się o zezwolenie na wykonanie orzeczenia - właściwy jest sąd, w którego okręgu ma być przeprowadzona egzekucja.

Podstawowe znaczenie w postępowaniu o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego ma art. 34 konwencji lugańskiej, który zawiera unormowania dotyczące trybu postępowania, przesłanek zezwolenia na wykonanie orzeczenia oraz zakazu merytorycznej kontroli orzeczenia sądu zagranicznego.

Zgodnie z art. 34 ust. 1 orzeczenie powinno być wydane niezwłocznie. Aby umożliwić rzeczywiście niezwłoczne wydanie orzeczenia powołany przepis stanowi, że w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji dłużnik nie ma możliwości złożenia jakiegokolwiek oświadczenia. Oznacza to, że omawiane stadium postępowania odbywa się bez udziału dłużnika, który nawet nie musi zostać powiadomiony o wszczęciu postępowania i nie musi otrzymać odpisu wniosku. Postępowanie nie ma więc charakteru kontradyktoryjnego.

Konwencja lugańska nie wymienia przesłanek jakie powinny być spełnione aby mogło dojść do zezwolenia na wykonanie orzeczenia. W tym zakresie stanowi jedynie, że wniosek może być oddalony tylko z przyczyn określonych w art. 27 i 28, z czego można wyprowadzić twierdzenie, że istnieje domniemanie zasadności wniosku chyba, że zostanie wykazana jedna z okoliczności wymienionych w powołanych przepisach.

W świetle art. 27 wniosek podlega oddaleniu jeżeli:

  • zezwolenie na wykonanie orzeczenia byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym państwa, w którym toczy się postępowanie (tzw. klauzula porządku publicznego) - art. 27 pkt 1,
  • pozwanemu, który nie wdał się w spór (tzn. nie podjął obrony) nie doręczono we właściwy sposób pozwu, w czasie umożliwiającym przygotowanie do obrony - art. 27 pkt 2, (przepis ten podkreśla znaczenie doręczenia pozwu w sposób przewidziany prawem oraz w czasie umożliwiającym przygotowanie obrony),
  • orzeczenia nie da się pogodzić z orzeczeniem wydanym między tymi samymi stronami w państwie, w którym toczy się postępowanie - art. 27 pkt 3,
  • sąd wydając orzeczenie rozstrzygnął zagadnienie wstępne dotyczące zagadnień wymienionych w art. 1 ust. 2 pkt 1 sprzeczne z przepisami prawa prywatnego międzynarodowego tego państwa, w którym wystąpiono o wykonanie - art. 27 pkt 4,
  • orzeczenia nie da się pogodzić z wcześniejszym orzeczeniem wydanym w państwie nie będącym stroną konwencji, w sporze o to samo roszczenie między tymi samymi stronami, o ile to orzeczenie spełnia warunki konieczne dla jego uznania w państwie, w którym wnosi się o wykonanie - art. 27 pkt 5,

Po wydaniu orzeczenia następuje powiadomienie o jego treści wnioskodawcy (art. 35 w zw. z 33 ust. 2). Powiadomienie następuje w formie przewidzianej przez prawo wewnętrzne czyli z reguły poprzez doręczenie orzeczenia. Art. 35 nie stanowi expressis verbis, że o wydanym orzeczeniu należy powiadomić dłużnika. W świetle art. 36 jest oczywiste, że takie powiadomienie musi mieć miejsce w wypadku uwzględnienia przez sąd wniosku; następuje wówczas doręczenie orzeczenia dłużnikowi osobiście lub pod jego adresem. Powiadomienie nie zawsze będzie wymagane w wypadku oddalenia wniosku przez sąd pierwszej instancji.

C) Zaskarżanie orzeczeń

  1. W wypadku gdy na mocy orzeczenia sądu pierwszej instancji nastąpiło zezwolenie na wykonanie orzeczenia, dłużnik może wnieść środek zaskarżenia do sądu właściwego rzeczowo - wskazanego w art. 37 ust. 1. Terminy do złożenia środka zaskarżenia są zróżnicowane w zależności od tego czy dłużnik ma miejsce zamieszkania w państwie, którego sąd wydał orzeczenie czy też zamieszkuje w innym państwie będącym stroną konwencji lugańskiej. W pierwszym wypadku termin wynosi miesiąc, a w drugim - 2 miesiące. W obu wypadkach termin ten biegnie od dnia doręczenia orzeczenia dłużnikowi.

    W postępowaniu przed sądem drugiej instancji postępowanie ma charakter kontradyktoryjny. Od wydanego orzeczenia przysługuje środek zaskarżenia wskazany w art. 37 ust. 2.

    Jak wynika z omówionych wyżej art. 46 i art. 47 konwencji lugańskiej strona, która wnosi o wykonanie orzeczenia, zobowiązana jest do przedstawienia odpisu orzeczenia oraz dokumentów, z których wynika jego wykonalność. Powyższe przepisy nie wymagają natomiast złożenia dokumentów, z których wynika, że orzeczenie jest prawomocne. Także art. 27 w zw. z art. 34 ust. 2 nie stanowi o odmowie zezwolenia na wykonanie w odniesieniu do orzeczeń, które nie są prawomocne. W konsekwencji stwierdzić należy, że konwencja lugańska dopuszcza możliwość zezwolenia na wykonanie także orzeczenia nieprawomocnego.

    Z uwagi na powyższe art. 38 ust. 1 konwencji przewiduje, że sąd II instancji rozpoznający środek zaskarżenia dłużnika może na jego wniosek zawiesić postępowanie, jeżeli w państwie, w którym wydano orzeczenie wniesiony został zwyczajny środek zaskarżenia17 lub termin do jego wniesienia jeszcze nie upłynął; w tym drugim wypadku sąd może wyznaczyć termin do wniesienia środka zaskarżenia. Zawieszenie postępowania trwa w zasadzie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania.

    Sąd może nie zawieszać postępowania, ale uzależnić wykonalność orzeczenia od złożenia zabezpieczenia przez wnioskodawcę. Zabezpieczenie takie będzie stanowić formę ochrony interesów osoby, której majątek został objęty egzekucją, jeżeli następnie zostało uchylone w państwie pochodzenia - orzeczenie, co do którego zezwolono na wykonanie (art. 38 ust. 3).

    Istota art. 39 ust. 1 konwencji polega na tym, że przepis ten pozwala na ustalenie, kiedy może być podjęta egzekucja z majątku dłużnika. Otóż w wypadku, gdy sąd I instancji uwzględnił wniosek, egzekucja nie jest dopuszczalna, jeżeli nie upłynął termin na złożenie przez dłużnika środka zaskarżenia. W wypadku złożenia środka zaskarżenia egzekucja nie może być prowadzona do czasu jego rozstrzygnięcia.

    Niedopuszczalność prowadzenia postępowania egzekucyjnego nie wyklucza możliwości stosowania środków zabezpieczających, jeżeli orzeczenie sądu zezwala na wykonanie orzeczenia (art. 39 ust. 2). Strona, która wystąpiła o zezwolenie na wykonanie orzeczenia, i której wniosek został uwzględniony, może domagać się stosowania środków zabezpieczających w stosunku do majątku dłużnika, bez potrzeby uzyskiwania dodatkowego orzeczenia18.

  2. w wypadku, gdy sąd I instancji oddalił wniosek, prawo do złożenia środka zaskarżenia, wskazanego w art. 40 ust. 1, przysługuje wnioskodawcy. Konwencja nie wskazuje terminu do złożenia środka zaskarżenia. Wydaje się, ze można przyjąć, że w drodze analogii ma zastosowanie art. 36 ust. 2, który przewiduje termin dwu miesięcy, jeżeli wnioskodawca nie ma miejsca zamieszkania w państwie, w którym oddalono wniosek. Termin ten biegnie od daty doręczenia orzeczenia na adres do doręczeń lub pełnomocnikowi do doręczeń (por. art. 33 ust. 2).

    W postępowaniu przed sądem II instancji powinno nastąpić przesłuchanie dłużnika (art. 40 ust. 2), który ma możliwość odniesienia się do wniosku i środka zaskarżenia wnioskodawcy. Jeżeli dłużnik nie wdaje się w spór, tj. jeżeli pomimo doręczenia mu wyżej wymienionych pism oraz zawiadomienia o terminie posiedzenia, nie powiadamia sądu o swoim stanowisku w sprawie i nie stawia się w sądzie w celu złożenia zeznań lub odmawia ich złożenia - to wówczas ma zastosowanie art. 15 Konwencji o doręczaniu zagranicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzonej w Hadze dnia 15 listopada 1965 r., także wówczas jeżeli dłużnik ma miejsce zamieszkania w państwie nie będącym strona konwencji lugańskiej - por. art. 20 ust. 3 w zw. z art. 40 ust. 219.

    Zasada wyrażona w art. 15 ust. 1 konwencji z 1965 r. przewiduje zaś, że jeżeli pozew został przekazany za granicę w celu doręczenia, a pozwany nie stawił się, wyrok nie może być wydany zanim nie zostanie stwierdzone, że pozew został doręczony zgodnie z prawem państwa wezwanego, że został faktycznie przekazany pozwanemu lub został przekazany na jego adres w formie przewidzianej przez konwencję. W każdym z tych wypadków doręczenie lub przekazanie powinno być dokonane w czasie umożliwiającym pozwanemu podjęcie obrony.

    Od orzeczenia wydanego przez sąd II instancji - na skutek złożenia środka zaskarżenia przez wnioskodawcę - przysługuje tylko środek zaskarżenia określony w art. 41.

D) Wykonalność dokumentów urzędowych i ugód sądowych

Konwencja lugańska obejmuje nie tylko wykonalność za granicą orzeczeń sądowych, ale również - dokumentów urzędowych i ugód sądowych. W związku z tym, że obowiązek zapłaty alimentów może wynikać z aktu notarialnego, w którym dłużnik podda się egzekucji, jak również z ugody sądowej uzasadnione wydaje się zasygnalizowanie tej problematyki.

Podstawowy w tym zakresie jest art. 50 ust. 1, którego formuła zbliżona jest do treści art. 31 ust. 1. Na mocy tego przepisu dokumenty urzędowe sporządzone w jednym z państw członkowskich konwencji lugańskiej, pod warunkiem wykonalności, są objęte zezwoleniem na wykonanie w innych państwach należących do konwencji lugańskiej. Orzekanie w tym przedmiocie odbywa się na wniosek w takim samym postępowaniu jak o zezwolenie na wykonanie orzeczenia. Podstawowa różnica polega na tym, że odmowa zezwolenia na wykonanie może nastąpić tylko z powodu klauzuli porządku publicznego (por. art. 27 pkt 1 w zw. z art. 34 ust. 2). Odpowiednie zastosowanie mają również art. 46 - 49; podkreślenia wymaga obowiązek przedstawienia dowodów, z których wynika wykonalność dokumentu urzędowego.

Na takich samych zasadach jak dokumenty urzędowe - wykonaniu podlegają ugody sądowe (art. 51).

E) Czasowy zakres zastosowania przepisów o wykonaniu orzeczeń

Zgodnie z art. 54 ust. 1 konwencji lugańskiej jej postanowienia dotyczące wykonywania orzeczeń będą miały zastosowanie, jeżeli powództwo zostało wytoczone po wejściu w życie konwencji w państwie, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia. Podkreślenia wymaga, że przy określaniu daty wejścia w życie konwencji w państwie, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia, należy mieć na uwadze datę wejścia w życie konwencji w stosunkach między tym państwem a Polską - jako państwem, w którym zostało wydane orzeczenie. Zastrzeżenie to jest konieczne z uwagi na to, że konwencja lugańska weszła w życie w stosunku do poszczególnych państw w różnych datach pomiędzy 1992 r. a 1997 r.20.

W odniesieniu do Polski omawiana kwestia nie budzi wątpliwości, bowiem konwencja lugańska weszła w życie w stosunkach między Polską a wszystkimi pozostałymi państwami w tej samej dacie, tj. dnia 1 lutego 2000. Z powyższego wynika, że w trybie konwencji lugańskiej podlegają wykonaniu orzeczenia sądów polskich, które zostały wydane w postępowaniach, w jakich powództwa zostały wytoczone nie wcześniej niż 1 lutego 2000 r. W zakresie pojęcia „daty wytoczenia powództwa”, aktualne pozostają uwagi dotyczące kwestii czasowego zastosowania przepisów jurysdykcyjnych.

Od tej ogólnej zasady przewidziano wyjątek. Otóż zgodnie z art. 54 ust. 2 postanowienia konwencji lugańskiej będą miały zastosowanie do orzeczeń wydanych po dniu 1 lutego 2000 r., nawet wówczas jeżeli pozew został wniesiony przed tą datą, jeżeli spełniona została przesłanka dotycząca jurysdykcji.

W związku z tym, że art. 54 ust. 2 konwencji zawiera sformułowanie „orzeczenia wydane po wejściu w życie niniejszej konwencji”, powstaje kwestia ustalenia, jakie warunki powinny być spełnione aby ustalić, że orzeczenie zostało wydane nie wcześniej niż dnia 1 lutego 2000 r.

Wydanie orzeczenia w rozumieniu art. 54 ust. 2 ma miejsce, gdy zgodnie z prawem państwa, którego sąd orzeka, orzeczenie jest dla tego sądu wiążące. W prawie polskim następuje to z chwilą ogłoszenia orzeczenia (art. 332 § 1 k.p.c.). Odrzucić należy w szczególności koncepcję, w myśl której art. 54 ust. 2 dotyczy orzeczeń, które stały się prawomocne po dniu 1 lutego 2000 r., bowiem konwencja lugańska generalnie nie przewiduje wymagania prawomocności jako przesłanki wykonania orzeczenia sądu zagranicznego.

Należałoby w związku z tym przyjąć, że wykonaniu na podstawie art. 54 ust. 2 nie podlegają orzeczenia, które zostały wydane przed dniem 1 lutego 2000 r., lecz dopiero po tej dacie nie podlegają zaskarżeniu.

W wypadku, gdy orzeczenie było przedmiotem zaskarżenia, decydujące znaczenie ma data orzeczenia kończącego postępowanie, a więc w wypadku, gdy orzeczenie było objęte apelacją i kasacją - ostatnie orzeczenie21.

Jeżeli sąd I instancji wydał orzeczenie przed dniem 1 lutego 2000 r., a po tej dacie zostało wydane orzeczenie sądu wyższej instancji, rozstrzygające co do istoty sprawy, to orzeczenie tej wyższej instancji będzie mogło być przedmiotem zezwolenia na wykonanie na podstawie art. 54 ust. 2.

Przesłanka dotycząca jurysdykcji jest spełniona, jeżeli sąd miał jurysdykcję na podstawie przepisów, które są zgodne z przepisami jurysdykcyjnymi zawartymi w konwencji lugańskiej lub w innej umowie obowiązującej państwo, w którym wydano orzeczenie i państwo, w którym ma ono zostać wykonane, w chwili wniesienia pozwu.

W pierwszym wypadku konwencja lugańska będzie miała zastosowanie, jeżeli sąd polski miał jurysdykcję na podstawie przepisów prawa polskiego, które są zgodne z art. 5 pkt 2. W odniesieniu do roszczeń alimentacyjnych dochodzonych samodzielnie jurysdykcja sądu polskiego może być uzasadniona treścią art. 1103 pkt 3 k.p.c., który to przepis przewiduje łącznik miejsca wykonania zobowiązania w Polsce. Miejscem tym z reguły będzie miejsce zamieszkania wierzyciela (art. 454 § 1 k.c.), a zatem w omawianej sytuacji art. 1103 pkt 3 k.p.c. jest zgodny z art. 5 pkt 2 konwencji lugańskiej.

W odniesieniu do roszczeń alimentacyjnych dochodzonych w postępowaniu dotyczącym statusu osoby można w całości odwołać się do wywodów dotyczących art. 5 pkt 2 in fine, bowiem przepis ten przewiduje jurysdykcję sądów tego państwa, które ma jurysdykcję do rozpoznawania sprawy głównej na podstawie prawa wewnętrznego.

Drugi wypadek, o którym mowa w art. 54 ust. 2 dotyczy sytuacji, gdy sąd polski miał jurysdykcję na podstawie umowy obowiązującej z państwem, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia.

Pierwszą kwestią, która wymaga rozstrzygnięcia jest to czy chodzi tylko o umowy zawierające unormowanie jurysdykcji bezpośredniej, czy także - jurysdykcji pośredniej (dla celów wykonania orzeczenia). Otóż wydaje się, że preferować należy przyjęcie tej drugiej możliwości, bowiem art. 54 ust. 2 nie stawia wprost wymagania, aby jurysdykcja była unormowana w sposób bezpośredni. Ratio legis omawianego przepisu należy upatrywać w tym, żeby wykluczyć tylko takie wypadki, kiedy orzeczenie nie mogłoby być wykonane na podstawie umowy dwustronnej z powodów dotyczących jurysdykcji. Można więc bronić poglądu, że w rozumieniu art. 54 ust. 2 sąd miał jurysdykcję na podstawie umowy także wówczas, jeżeli umowa taka zawierała unormowanie jurysdykcji dla celów wykonania orzeczenia, i w konkretnym wypadku nie można by oddalić wniosku o wykonanie orzeczenia na podstawie takiej umowy z powodów dotyczących jurysdykcji.

Wobec powyższego w rachubę może wchodzić ocena jurysdykcji na podstawie umów zawartych przez Polskę z Austrią22, Francją23, Grecją24, Włochami25.

Spośród tych umów jedynie umowa z Francją zawiera przepisy dotyczące jurysdykcji bezpośredniej. W zakresie alimentów między osobami, które pozostają lub pozostawały w małżeństwie, jurysdykcja unormowana jest w art. 9, a w zakresie alimentów między rodzicami a dziećmi - norma jurysdykcyjna zawarta jest w art. 11.

W umowie z Austrią jurysdykcja pośrednia w sprawach alimentacyjnych unormowana jest w art. 50 ust. 1.

Zgodnie z art. 26 lit. d umowy z Grecją odmowa wykonania orzeczenia może mieć miejsce, jeżeli według prawa państwa, w którym orzeczenie ma być wykonane, sądy tego państwa są wyłącznie właściwe do osądzania sprawy.

Na mocy art. 17 lit. g umowy z Włochami sąd, który wydał orzeczenie, uważany jest za właściwy, jeżeli w sprawach o roszczenia alimentacyjne wierzyciel miał miejsce zamieszkania lub pobytu w tym państwie w chwili wytoczenia powództwa.

II Konwencja haska

Stronami konwencji haskiej oprócz Polski są Czechy, Dania, Estonia, Finlandia, Francja, Hiszpania, Holandia, Luksemburg, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Słowacja, Szwajcaria, Szwecja, Turcja, Wielka Brytania i Włochy.

Konwencja ma zastosowanie do orzeczeń - wydanych przez organy państwa będącego stroną konwencji haskiej - w przedmiocie obowiązków alimentacyjnych wynikających ze stosunków rodzinnych, pokrewieństwa, małżeństwa lub powinowactwa (art. 1 ust. 1) Konwencja ma zastosowanie także do ugód sądowych (art. 1 ust. 2; por. art. 21).

Podmiotowy zakres zastosowania konwencji jest bardzo szeroki: konwencję stosuje się niezależnie od obywatelstwa i miejsca stałego pobytu stron (art. 2 ust. 3).

1. Warunki wykonalności orzeczeń

Orzeczenie wydane w jednym z państw będących stroną konwencji haskiej podlega wykonaniu w innym państwie będącym stroną konwencji, jeżeli zostało wydane przez organ, któremu przysługiwała jurysdykcja (art. 4 pkt. 1). W związku z tym, że konwencja nie zawiera przepisów o jurysdykcji bezpośredniej, w rachubę wchodzi ocena jurysdykcji dla celów wykonania orzeczeń. Zgodnie z art. 7 jurysdykcja przysługuje, jeżeli: dłużnik lub wierzyciel miał miejsce stałego pobytu w państwie, w którym wydano orzeczenie - w chwili wszczęcia postępowania (pkt 1), obie strony były obywatelami państwa, w którym wydano orzeczenie - w chwili wszczęcia postępowania (pkt 2) lub jeżeli pozwany poddał się jurysdykcji (pkt 3).

Ponadto zgodnie z art. 8 uważa się, że organ, który wydał orzeczenie alimentacyjne, miał jurysdykcję, jeżeli orzeczenie takie zostało wydane w postępowaniu o rozwód, separację, unieważnienie lub o ustalenie nieistnienia małżeństwa, jeżeli w tym zakresie organ ten miał jurysdykcję na podstawie prawa wewnętrznego państwa, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia.

Kolejną przesłanką jest prawomocność orzeczenia; art. 4 pkt 2 stanowi, że orzeczenie podlega wykonaniu, jeżeli nie może być zaskarżone zwyczajnym środkiem odwoławczym.

Zasada ta podlega ograniczeniom w wypadku, gdy przedmiotem wykonania jest orzeczenie tymczasowo wykonalne (np. wyrok z rygorem natychmiastowej wykonalności) lub orzeczenie o zastosowaniu środków tymczasowych (np. postanowienie o zabezpieczeniu powództwa poprzez zobowiązanie dłużnika do uiszczenia wierzycielowi w powtarzających się terminach określonej kwoty). Orzeczenia takie podlegają wykonaniu także wówczas, gdy mogą być zaskarżone zwyczajnym środkiem odwoławczym, pod tym jednak warunkiem, że prawo państwa, w którym ma nastąpić wykonanie, przewiduje wykonalność podobnych orzeczeń.

Pomimo spełnienia powyższych przesłanek można odmówić wykonania orzeczenia, jeżeli:

  1. przemawia za tym klauzula porządku publicznego,
  2. orzeczenie zostało uzyskane wskutek oszustwa,
  3. w państwie, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia, toczy się wcześniej wszczęte postępowanie między tymi samymi stronami o ten sam przedmiot, lub
  4. orzeczenia tego nie można pogodzić z orzeczeniem wydanym w państwie, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia między tymi samymi stronami o ten sam przedmiot (art. 5).

Możliwość zezwolenia na wykonanie orzeczenia zaocznego została ograniczona do wypadku, gdy zgodnie z prawem państwa w którym zostało wydane takie orzeczenie, pozwanemu doręczono zawiadomienie o wszczęciu postępowania i nastąpiło to w takim czasie, że miał on możliwość przedstawienia swej obrony (art. 6).

2. Postępowanie o wykonanie orzeczeń

Postępowanie w sprawie zezwolenia na wykonanie orzeczenia odbywa się zgodnie z prawem państwa, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia (art. 13).

Zgodnie z art. 15 wierzyciel alimentacyjny, który korzystał ze zwolnienia od kosztów lub bezpłatnego zastępstwa procesowego korzysta w postępowaniu o wykonanie orzeczenia z najbardziej uprzywilejowanego zastępstwa procesowego lub z najdalej idącego zwolnienia od kosztów, jakie jest przewidziane w prawie państwa, w którym toczy się przedmiotowe postępowanie.

Wierzyciel zwolniony jest również od obowiązku złożenia kaucji lub depozytu dla zabezpieczenia zwrotu kosztów procesu (art. 16).

Wnioskodawca zobowiązany jest do dołączenia do wniosku poświadczonego odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności i wykonalności oraz dokumentu potwierdzającego, że korzystał ze zwolnienia od kosztów lub bezpłatnego zastępstwa procesowego (art. 17 ust. 1 pkt 1, 2 i 4). W wypadku orzeczenia zaocznego zachodzi ponadto konieczność przedstawienia dokumentu, z którego wynika, że pozwany został zawiadomiony o wszczęciu postępowania (art. 17 ust. 1 pkt 3).

Wniosek i wyżej wymienione dokumenty powinny być przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego na język urzędowy państwa, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia (art. 17 ust. 1 pkt 5).

3. Czasowy zakres zastosowania Konwencji.

Zgodnie z art. 11 konwencji haskiej, jeżeli orzeczenie przewiduje okresowe płacenie alimentów, orzeczenie takie podlega wykonaniu tak w części dotyczącej należności już wymaganych, jak i należności przyszłych. Ponadto zgodnie z art. 24 ust. 1 konwencja haska ma zastosowanie niezależnie od daty wykonania orzeczenia.

Zasady powyższe są jednak stosowane z uwzględnieniem daty wejścia w życie konwencji w stosunkach między Polską - jako państwem, którego sąd wydał orzeczenie będące przedmiotem postępowania, a państwem, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia. Zgodnie bowiem z art. 24 ust. 2 jeżeli orzeczenie zostało wydane przed taką datą, to może być ono wykonane tylko w zakresie świadczeń należnych po tej dacie, tzn. po wejściu w życie konwencji pomiędzy Polską a państwem, w którym ma nastąpić wykonanie orzeczenia.

III Stosunek konwencji lugańskiej do konwencji haskiej

1. Rozważania na temat relacji pomiędzy konwencją lugańską a konwencją haską są aktualne w stosunkach między Polską a państwami, które są stronami obu tych konwencji (Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Włochy i Wielka Brytania). Kwestia ta pozostaje bezprzedmiotowa w stosunkach z państwami, które są stronami tylko konwencji lugańskiej (Austria, Belgia, Grecja, Irlandia, Islandia) lub tylko konwencji haskiej (Czechy, Estonia, Słowacja, Turcja).

2. Konwencja haska przewiduje w art. 23, że nie stanowi ona przeszkody do tego aby inna umowa międzynarodowa obowiązująca państwo, w którym wydano orzeczenie i państwo, w którym orzeczenie ma być uznane lub wykonane, była podstawą uznania lub wykonania orzeczenia.

Jak z powyższego wynika, konwencja haska nie zawiera przepisu wymuszającego jej bezwzględne stosowanie. Ponadto omawiany przepis konwencji haskiej nie daje podstawy do przyjęcia, że ta inna umowa międzynarodowa, o której mowa w art. 23, ma pierwszeństwo przed konwencją haską.

Wykluczając możliwość równoległego stosowania obu umów międzynarodowym, można przedstawić tezę, że wnioskodawca będzie mógł dokonać wyboru umowy, w oparciu o którą będzie się domagać wykonania orzeczenia.

3. Konwencja lugańska rozstrzyga omawiane zagadnienie w art. 57. Art. 57 ust. 1 wyraża zasadę, że konwencja lugańska nie narusza konwencji, których stronami są państwa uczestniczące w konwencji lugańskiej, które to konwencje w sprawa szczególnych regulują jurysdykcję, uznawanie lub wykonywanie orzeczeń.

Konwencja haska z pewnością należy do tych konwencji szczególnych, o których mowa w art. 57 ust. 1. Wykładnia tego przepisu prowadzi do analogicznego wyniku, jaki powstał na tle wykładni art. 23 konwencji haskiej, tj. dopuszczenie do stosowania innej umowy międzynarodowej i brak określenia pierwszeństwa jednej z dwu umów.

4. Skoro zarówno art. 23 konwencji haskiej, jak również art. 57 ust. 1 konwencji lugańskiej nie dają podstawy do przyjęcia priorytetu jednej z nich, skłonić się należy do poglądu, że obie konwencje mogą mieć zastosowanie. Wybór jednej z konwencji jako podstawy ubiegania się o zezwolenie na wykonanie orzeczenia będzie należał do wnioskodawcy26, który dokonując takiego wyboru będzie miał możliwość oceny w konkretnej sprawie - która z tych konwencji jest dla niego dogodniejsza.

Z reguły będzie to konwencja lugańska, która m.in. nie przewiduje wymagania prawomocności orzeczenia, nie zawiera odpowiednika art. 5 ust. 3 konwencji haskiej (zawisłość sporu jako przeszkoda wykonania orzeczenia), dopuszcza możliwość wykonywania dokumentów urzędowych i przewiduje procedurę dogodniejszą dla wnioskodawcy.

Oczywiście wykluczyć należy możliwość aby wierzyciel dokonywał wyboru pomiędzy dwiema wchodzącymi w rachubę umowami międzynarodowymi w ten sposób, że „wybierałby” korzystniejsze dla niego przepisy raz jednej konwencji raz z drugiej.

5. Dodać należy, ze brak aprobaty dla poglądu, że art. 23 konwencji haskiej i art. 57 ust. 1 konwencji lugańskiej dają podstawy stosowania jednej z nich na podstawie wyboru wierzyciela, prowadziłby do daleko idących konsekwencji. Otóż wówczas należałoby przyjąć, że ma zastosowanie art. 57 ust. 5 konwencji lugańskiej, zgodnie z którym mają zastosowanie warunki uznania i wykonania w tym również warunek jurysdykcji, przewidziane w konwencji haskiej, a konwencja lugańska mogłaby mieć zastosowanie jedynie w zakresie postępowania o zezwolenie na wykonanie orzeczenia.



Przypisy:

  1. Dz. U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 i 133
  2. Dz. U. z 2000 r., Nr 2, poz. 13 i 14
  3. Z uwagi na to, że konwencja nie została ogłoszona w Dzienniku Ustaw przez okres ponad trzech lat i 6 miesięcy od dnia wejścia jej w życie, nie mogłaby być dotychczas stosowana przez sądy (art.241 ust. 1 Konstytucji RP wymaga ogłoszenia umowy w Dzienniku Ustaw, jako warunku uznania, że umowa stanowi cześć krajowego porządku prawnego i uznania jej bezpośredniego stosowania).
    Przy tej okazji warto wskazać, że nadal nie są ogłoszono w Dzienniku Ustaw teksty kilku innych umów wielostronnych pomimo spełnienia wymagań przewidzianych przez te umowy dla wejścia ich w życie. W stosunkach międzynarodowych Polska uważana jest za stronę tych umów - dotyczy to: Konwencji o doręczaniu zagranicą dokumentów sądowych i pozasądowych w sprawach cywilnych i handlowych z dnia 15 listopada 1965 r. (wejście w życie dnia 1 września 1996 r.), Konwencji o przeprowadzaniu dowodów za granicą w sprawach cywilnych i handlowych z dnia 18 marca 1970 r. (wejście w życie dnia 13 kwietnia 1996 r.), Konwencji o uznawaniu rozwodów i separacji z dnia 1 czerwca 1970 r. (wejście w życie dnia 24 czerwca 1996 r.), Konwencji o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych z dnia 2 października 1973 r. (wejście w życie dnia 1 maja 1996 r.) i Konwencji o ochronie dzieci i współpracy w dziedzinie przysposobienia międzynarodowego z dnia 29 maja 1993 r. (wejście w życie dnia 1 października 1995 r.).
  4. W praktyce nadal poważne znaczenie w zakresie dochodzenia roszczeń alimentacyjnych mają: Konwencja o dochodzeniu roszczeń alimentacyjnych za granicą sporządzona w Nowym Jorku dnia 20 czerwca 1956 r. (Dz. U. z 1961 r., Nr 17, poz. 87 i 88) oraz umowy dwustronne. W związku z treścią konwencji lugańskiej konwencja ta zastąpiła umowy dwustronne zawarte przez Polskę z: Austrią, Francją, Grecją i Włochami; umowy te nadal obowiązują w odniesieniu do zagadnień nie objętych regulacją konwencji lugańskiej oraz w odniesieniu do orzeczeń wydanych przed wejściem w życie konwencji lugańskiej (por. art. 54 ust. 2).
  5. Są to państwa Unii Europejskiej (Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Irlandia, Luksemburg, Niderlandy, Niemcy, Portugalia, Szwecja, Włochy, Wielka Brytania) i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (Islandia, Norwegia, Szwajcaria).
  6. W celu ustalenia czy osoba uprawniona do alimentów ma miejsce zamieszkania w państwie, przed którego sądem wytoczone zostało powództwo, sąd stosuje własne prawo (art. 52 ust. 1).
  7. Zwykły pobyt nie wymaga tak intensywnej więzi z określonym terytorium - jak w wypadku stałego pobytu.
  8. W wypadku wytoczenia powództwa o to samo roszczenie przed sądami różnych państw, sąd, przed którym wytoczono powództwo później, zawiesi postępowanie (art. 21 ust. 1).
  9. Potrzeba wszczęcia postępowania o zezwolenie na wykonanie orzeczenia będzie miała miejsce, jeżeli okaże się, że majątek dłużnika znajduje się w innym państwie.
  10. Jeszcze przed wejściem w życie w stosunku do Polski konwencji lugańskiej Sąd Najwyższy uwzględniając m.in. treść art. 24 konwencji stwierdził, że brak jurysdykcji krajowej do rozpoznania sprawy głównej nie stanowi przeszkody do rozpoznania wniosku o zabezpieczenie roszczenia i wydania zarządzenia tymczasowego przez sąd polski; por. orzeczenia SN z dnia 18 lutego 1993 r. (I CRN 6/93, OSN CA 1993, nr 11, poz. 204) i 14 lipca 1998 r. (III CKN 548/98, OSN C 1999, nr 3, poz. 48, s. 16).
  11. Por. przypis 3.
  12. Bez znaczenia dla powyższego stanowiska pozostaje okoliczność, że mogą mieć miejsce sytuacje, w których zgodnie z prawem wewnętrznym mogłoby się okazać, ze postępowania o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego byłoby kosztowniejsze od postępowania wywołanego ponownym wytoczeniem powództwa (wyrok Trybunału Sprawiedliwości WE z dnia 30 listopada 1976 r. w sprawie De Volf - Cox, nr 42/76, ECR 1976, s. 1759).
  13. Por. niżej - przy omawianiu przeszkód do zezwolenia na wykonanie orzeczeń sądów zagranicznych.
  14. Konwencję stosuje się do wykonania zarządzenia tymczasowego wydanego w postępowaniu o rozwód, na mocy którego przyznano okresowo środki utrzymania (wyrok Trybunału Sprawiedliwości WE z 6 marca 1980 r. w sprawie 120/79, ECR 1980, s. 731).
  15. W odniesieniu do Wielkiej Brytanii - wykonalność orzeczenia uzależniona od jego zarejestrowania na określonym terytorium.
  16. Obowiązek dołączenia do wniosku dowodu doręczenia orzeczenia stronie przeciwnej oznacza, że sąd polski, przed którym toczy się na podstawie konwencji lugańskiej postępowanie o zasądzenie alimentów - jest zobowiązany do dokonywania z urzędu doręczenia drugiej stronie odpisów orzeczeń, które mogą być przedmiotem wykonania w innych państwach, które są stronami konwencji lugańskiej.
    Celem dokonania takiego doręczenia jest poinformowanie o wydanym orzeczeniu i danie możliwości dobrowolnego wykonania orzeczenia (por. raport P. Jenarda do konwencji brukselskiej oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości WE z dnia 14 marca 1996 r. w sprawie Linden, nr C 275/94, ECR 1996 s. 1393).
  17. W odniesieniu do Irlandii i Wielkiej Brytanii por. art. 38 ust. 2.
  18. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości WE z dnia 3 października 1985 r., nr 119/84, ECR 1985, s. 3147. Podkreślenia wymaga jednak, że warunki od których spełnienia uzależnione jest zezwolenie na wykonanie orzeczenia, nie są spełnione w wypadku środków tymczasowych lub zabezpieczających, które są nakazane lub do podjęcia których sąd upoważnia, jeżeli nie nastąpiło wezwanie do stawienia się strony, przeciwko której środki takie są skierowane i które mają być wykonane bez ich uprzedniego doręczenia tej stronie. Takie orzeczenia nie podlegają wykonaniu w trybie konwencji (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21 maja 1980 r., nr 125/79, ECR 1980, s. 1553).
  19. Konwencja z 1965 r. nie będzie miała zastosowania w wypadku, gdy dłużnik ma miejsce zamieszkania w Austrii lub Islandii; państwa te nie są stronami konwencji haskiej z 1965 r. W takim wypadku ma zastosowanie ust. 2 (a nie - ust.3) art. 20 konwencji lugańskiej.
  20. Por. pkt 2 oświadczenia rządowego (Dz. U. z 2000 r., Nr 10, poz. 133).
  21. Por. D. Martiny, Handbuch des Internationalen Zivilverfahrensrechets, t. III/2, Tübingen 1984, s. 19, J. Kropholler, Europäisches Zivilprozessrecht, Heidelberg, s. 370.
  22. Umowa z Austrią o wzajemnych stosunkach w sprawach z zakresu prawa cywilnego oraz o dokumentach, podpisana w Wiedniu dnia 11 grudnia 1963 r. (Dz. U. z 1974, Nr 6, poz. 33 i 35).
  23. Umowa z Francją o prawie właściwym, jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w zakresie prawa osobowego i rodzinnego, sporządzona w Warszawie dnia 5 kwietnia 1967 r. (Dz. U. z 1969, Nr 4, poz. 22 i 23).
  24. Umowa z Grecją o pomocy prawnej w sprawach cywilnych i karnych, podpisana w Atenach dnia 24 października 1979 r. (Dz. U. z 1982, Nr 4, poz. 24 i 25).
  25. Umowa z Włochami o pomocy sądowej oraz o uznawaniu i wykonywaniu wyroków w sprawach cywilnych, podpisana w Warszawie dnia 28 kwietnia 1989 r. (Dz. U. z 1992, Nr 23 poz. 97 i 98).
  26. Por. D. Martiny, Handbuch des Internationalen Zivilverfahrensrechets, T III/2, Tübingen 1984, s. 102, J. Kropholler, Europäisches Zivilprozessrecht, Heidelberg, s. 380.

Wielkość tekstu » A lub A lub A | Drukuj | Top