Przystąpienie do konwencji lugańskiej
Zgodnie z art. 60 konwencji lugańskiej, jej stronami mogą być państwa, które w dacie otwarcia konwencji do podpisania są członkami Wspólnot Europejskich lub Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) oraz państwa, które po tej dacie staną się członkami wyżej wymienionych ugrupowań.
Ponadto stronami konwencji mogą być państwa zaproszone do przystąpienia zgodnie z art. 62 ust. 1 lit. b.
Stosownie do art. 62 ust. 1 lit. b konwencji istnieje szereg warunków, aby państwo mogło przystąpić do konwencji. W sprawozdaniu P. Jenarda i G. Möllera stwierdza się, że wprawdzie konwencja ma charakter otwarty, ale podejście do tej kwestii jest wyraźnie ostrożne, o czym świadczą rygorystyczne warunki przystąpienia.
Warunki te są następujące:
- wniosek jednego z państw będących stroną konwencji skierowany do depozytariusza konwencji (tj. do Rady Związkowej Szwajcarii),
- przekazanie przez zainteresowane państwo informacji zgodnie z art. 63 konwencji,
- jednomyślna zgoda państw członkowskich określonych w art. 60 lit. a i b,
- zaproszenie przez depozytariusza - zainteresowanego państwa do przystąpienia.
Twórcy konwencji lugańskiej formułując omawiany przepis brali pod uwagę możliwość zaproszenia państw należących obecnie i poprzednio do Wspólnoty Brytyjskiej oraz Stanów Zjednoczonej Ameryki. Natomiast ewentualność zaproszenia do przystąpienia państw z Europy Środkowej i Wschodniej powstała dopiero po przemianach w tych państwach na przełomie lat 80-tych i 90-tych.
Konwencja lugańska weszła w życie w dniu 1 stycznia 1992 r. Tuż po tej dacie Polska podjęła nieformalne działania o wyjednanie wstępnej zgody państw członkowskich i państw, które wówczas jeszcze nie stały się stronami konwencji lugańskiej na zaproszenie Polski do przystąpienia. Przeprowadzony sondaż wykazał, że niektóre państwa były wtedy całkowicie zaskoczone polską inicjatywą. W celu uwiarygodnienia naszych działań zostało sporządzone obszerne opracowanie dotyczące zasad polskiej procedury cywilnej i przewidywanych kierunków zmian, które zostały przekazane do państw, które podpisały konwencję lugańską.
Kolejnym etapem, który otworzył drogę do zaproszenia Polski do przystąpienia do konwencji był wniosek Holandii skierowany do Rady Związkowej Szwajcarii, jako depozytariusza konwencji, o zaproszenie Polski. Miało to miejsce 15 listopada 1993 r. Wkrótce po tej dacie Polska złożyła informacje przewidziane w art. 63 konwencji. Rozpoczął się nowy, najdłuższy etap związany z uzyskaniem zgody 18 państw na zaproszenie Polski do przystąpienia. Zakończył się on w marcu 1998 r., kiedy to depozytariusz konwencji przesłał formalne zaproszenie Polski do przystąpienia do konwencji.
Otrzymanie tego zaproszenia umożliwiło rozpoczęcie prac, które zakończyły się ratyfikacją konwencji. Po zakończeniu niezbędnych uzgodnień międzyresortowych, prace skoncentrowane zostały na korekcie tłumaczenia tekstu konwencji na język polski. Było to działanie bardzo żmudne, bowiem konwencja lugańska została sporządzona w 14 językach. Teksty w tych językach są jednakowo autentyczne, aczkolwiek różnią się między sobą w wielu miejscach.
Przy wyborze tekstów obcojęzycznych dla celów sporządzenia tłumaczenia na język polski miano na uwadze przede wszystkim teksty w językach, w których została sporządzona konwencja brukselska, tj. teksty: niemiecki, francuski, włoski i niderlandzki. Uwzględniono również tekst w języku angielskim. Wprawdzie tekst polski konwencji nie jest tekstem oficjalnym (jest on tylko tłumaczeniem), to jednak on jest najczęściej najdogodniejszym instrumentem, stąd też tak duże znaczenie miało ustalenie redakcji konwencji w języku polskim.
W związku z treścią art. 89 ust. 1 Konstytucji RP, który przewiduje, że ratyfikacja umowy międzynarodowej dotyczącej spraw uregulowanych w ustawie, a niewątpliwie konwencja lugańska należy do takiej kategorii umów międzynarodowych, wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, istniała konieczność przekazania do Sejmu projektu ustawy o upoważnieniu Prezydenta do ratyfikacji konwencji lugańskiej. Ustawa taka została uchwalona dnia 10 kwietnia 1999 r. (Dz. U. 45, poz. 440). Działania zmierzające do związania się konwencją lugańską zostały zakończone z chwilą ratyfikacji konwencji przez Prezydenta RP, co nastąpiło w dniu 26 sierpnia 1999 r. i złożenia do Rady Związkowej Szwajcarii dokumentu ratyfikacyjnego.
Po złożeniu tego dokumentu rozpoczął bieg termin do złożenia przez państwa członkowskie zastrzeżenia wobec przystąpienia Polski do konwencji (art. 62 ust. 4). Brak zastrzeżenia spowodował, że konwencja mogła wejść w życie w stosunkach między Polską a wszystkimi państwami, pierwszego dnia trzeciego miesiąca następującego po złożeniu dokumentu przystąpienia (art. 62 ust. 3). Umożliwiło to wejście w życie konwencji wobec Polski dnia 1 lutego 2000 r.
Wraz z dokumentem przystąpienia złożono informacje, o których mowa w art. 63 konwencji, tj. informacje niezbędne do stosowania przepisów wymienionych w art. 63. W odniesieniu do Polski:
- w związku z treścią art. 3 - wskazano art. 1103 i 1110 k.p.c.
Przy składaniu tej informacji doszło do nieścisłości, bowiem informacja wskazuje te przepisy k.p.c. dotyczące jurysdykcji, których stosowanie zostało wyłączone z uwagi na treść przepisów konwencji lugańskiej. Nie wszystkie podstawy jurysdykcji określone w art. 1103 k.p.c. mają charakter jurysdykcji nadmiernej. Nie ma charakteru nadmiernego jurysdykcja oparta na miejscu zamieszkania lub siedziby pozwanego w Polsce (pkt 1) oraz na miejscu powstania i wykonania zobowiązania w Polsce (pkt 3). Natomiast jurysdykcja nadmierna obejmuje: pobyt pozwanego w Polsce w chwili doręczenia pozwu (pkt 1), znajdowanie się majątku pozwanego w Polsce lub przysługiwanie pozwanemu praw majątkowych w Polsce (pkt 2) oraz znajdowanie się w Polsce przedmiotu sporu (pkt 3). - w związku z treścią art. 32 - wskazano na właściwość sądów okręgowych, które są w pierwszej instancji właściwe do rozpoznawania wniosków o zezwolenie na wykonanie orzeczeń sądów zagranicznych,
- w związku z treścią art. 37 ust. 1 i art. 40 - wskazano na właściwość sądów apelacyjnych, które są właściwe do rozpoznawania zażaleń dotyczących orzeczeń sądów okręgowych,
- w związku z treścią art. 37 ust. 2 - wskazano na właściwość Sądu Najwyższego, który jest właściwy do rozpoznawania kasacji od orzeczeń sądów apelacyjnych,
- w związku z treścią art. 41 - wskazano kasację,
- w związku z treścią art. 55 - wymieniono umowy dwustronne z Austrią, Francją, Grecją i Włochami.
Wzmianki wymaga ponadto, że w związku z treścią art. VI Protokołu 1 poszczególne państwa są zobowiązane do przekazywania Radzie Związkowej Szwajcarii tekstu przepisów prawa wewnętrznego, które dotyczą wyżej wymienionych zagadnień, jeżeli nastąpiła zmiana tych przepisów lub zmiana właściwości sądów.
Składając dokument przystąpienia Polska złożyła oświadczenie, o którym mowa w art. Ib Protokołu 1. W oświadczeniu tym nastąpiło zastrzeżenie prawa do nieuznawania i niewykonywania orzeczeń wydanych w innych państwach - stronach konwencji - jeżeli jurysdykcja sądu państwa pochodzenia orzeczenia wynikająca z art. 16 pkt 1 lit. b opiera się wyłącznie na tym, że pozwany ma miejsce zamieszkania w państwie pochodzenia orzeczenia i nieruchomość położona jest w Polsce.
Przypomnieć w związku z tym należy, że na podstawie art. 16 pkt 1 lit. b konwencji powództwo dotyczące najmu lub dzierżawy nieruchomości, zawartych na czasowy użytek prywatny, nie przekraczający sześciu kolejnych miesięcy w roku, można wytoczyć przed sądy państwa, w którym pozwany ma miejsce zamieszkania, jeżeli najemca lub dzierżawca jest osobą fizyczną i jeżeli żadna ze stron nie ma miejsca zamieszkania w państwie, w którym nieruchomość jest położona.
Przystąpienie Polski do konwencji lugańskiej nie pociąga za sobą konieczności zmian w k.p.c. Stanowisko takie jest zgodne z postanowieniami Konstytucji RP. Artykuł 87 ust. 1 Konstytucji przewiduje, że ratyfikowane umowy międzynarodowe są źródłem powszechnie obowiązującego prawa.
Konwencja lugańska należy do umów międzynarodowych zawierających tzw. przepisy samowykonywalne, tj. przepisy nadające się do bezpośredniego stosowania, bez potrzeby wydawania przepisów wewnętrznych, które mogłyby umożliwić stosowanie przepisów konwencji. Stąd też do konwencji lugańskiej można odnieść przepis art. 91 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana.
W związku z tym, że konwencja lugańska została ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie, ma ona miała pierwszeństwo przed k.p.c. i innymi przepisami prawa wewnętrznego w takim zakresie, w jakim k.p.c. i tych innych przepisów nie da się pogodzić z konwencją (art. 91 ust. 2 Konstytucji).