Prawa człowieka w OBWE
Polska należy do grona 56 państw - członków Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) – regionalnego systemu międzynarodowej ochrony praw człowieka. Do 1 stycznia 1995 r. OBWE funkcjonowała jako Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) – forum dialogu oraz negocjacji pomiędzy Wschodem i Zachodem, opierające się na zasadzie spotkań i konferencji, w ramach których poszerzano zakres zobowiązań oraz dokonywano przeglądu ich implementacji.
Celem Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie jest umacnianie bezpieczeństwa i współpracy na obszarze działania w trzech wymiarach bezpieczeństwa: polityczno – wojskowym, gospodarczo – ekologicznym oraz ludzkim. Termin wymiar ludzki (human dimension) pojawił się po raz pierwszy w Dokumencie Końcowym, przyjętym na konferencji przeglądowej KBWE w Wiedniu w 1989 r., w którym został zdefiniowany jako „zobowiązania (…) dotyczące poszanowania wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, kontaktów międzyludzkich i innych zagadnień humanitarnych”. Zgodnie z koncepcją wszechstronnego bezpieczeństwa KBWE/OBWE wiąże utrzymanie pokoju oraz stabilizacji w regionie z przestrzeganiem przez wszystkie państwa praw człowieka i podstawowych wolności.
Katalog rzeczowy praw człowieka w systemie KBWE/OBWE wzbogacano sukcesywnie podczas konferencji przeglądowych. Pierwszym dokumentem, w którym zostały zawarte liczne zasady ze sfery praw człowieka był Akt Końcowy KBWE, przyjęty 1 sierpnia 1975 r., ustanawiający także mechanizm spotkań przeglądowych (follow – up), w toku których przedstawiciele państw KBWE mieli dyskutować postęp w realizacji zobowiązań, a także możliwości rozwoju współpracy między nimi. Dokument Końcowy wiedeńskiej konferencji przeglądowej KBWE z 1989 r. można uznać za przełomowy w dziedzinie praw człowieka, z uwagi na decyzję o kolejnych spotkaniach wymiaru ludzkiego, zapisy dotyczące konkretnych praw człowieka, takich jak: wolność wyznania, wolność informacji oraz ustanowienie mechanizmu wymiaru ludzkiego KBWE, który miał umożliwić dyplomatyczną kontrolę przestrzegania przyjętych zobowiązań. Procedura ta została uzupełniona o misje ekspertów oraz misje sprawozdawców podczas konferencji w Moskwie w 1991 r. Dokument kopenhaski z 1990 r. w znacznym stopniu rozszerzał katalog rzeczowy praw człowieka, między innymi, o prawo zgromadzeń, stowarzyszania się, prawo do własności, prawa dziecka, wolność od tortur, prawa robotników – migrantów, a także prawa osób należących do mniejszości narodowych.
Instrumenty implementacyjne standardów praw człowieka wypracowanych w ramach OBWE można podzielić na ogólne – struktura polityczna OBWE oraz wyspecjalizowane – ograniczone wyłącznie do wymiaru ludzkiego. Do tych ostatnich należą: konferencje przeglądowe poświęcone realizacji przyjętych zobowiązań; Urząd Wysokiego Komisarza do spraw Mniejszości Narodowych, którego zadaniem jest wykrywanie napięć na tle narodowościowym, które mogłyby przerodzić się w konflikt międzypaństwowy; misje OBWE ustanawiane dla różnych krajów w ramach preventive diplomacy, conflict prevention, crisis management; Przedstawiciel OBWE ds. Wolności Mediów, który zajmuje się kontrolą przestrzegania standardów międzynarodowych w zakresie wolności środków masowego przekazu; Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka, którego siedziba mieści się w Warszawie, z uwagi na fakt, iż pierwsze wolne wybory w bloku komunistycznym miały miejsce w Polsce. Biuro zajmuje się promowaniem praw człowieka, demokracji i rządów prawa, koordynuje obserwacje wyborów, zapewnia szkolenia, a także organizuje doroczne Spotkania Przeglądowe (Human Dimension Implementation Meeting – HDIM).
Ochrona praw człowieka w ramach OBWE nie opiera się na podstawie prawnomiędzynarodowej, lecz na zobowiązaniach o charakterze politycznym.
Informacje na temat bieżącej działalności organizacji dostępne są w wersji anglojęzycznej na stronie internetowej OBWE: (http://www.osce.org).